مقام معظم رهبری حضرت ایت الله العظمی خامنه ای " مدظله العالی " در تعریف بسیج می فرمایند :
" بسیج عبارتست از مجموعه ای که در آن پاکترین انسانها ، فداکارترین و آماده به کارترین جوانان کشور در راه اهداف عالی این ملت و برای به کمال رسانیدن و به خوشبختی رسانیدن این کشور جمع شده اند ... بسیج یعنی حضور در همه میدانهایی که از انسان در آن میدان یک کاری می طلبند . "
رهبر معظم انقلاب اسلامی در رابطه با ضرورت حضور بسیج در عرصه های مختلف می فرمایند :
" در دوران جنگ بسیج مال جنگ است ، در دوران پشتیبانی مال پشتیبانی ، در دوران علم مال تحصیل و تدریس و در دوران سازندگی مال یازندگی است . " ایشان در جای دیگری می فرمایند :
" بسیج به معنای حضور شجاعانه ، فداکارانه و مخلصانه انسانهای پیشگام در تمامی عرصه های مورد نیاز نظام اسلامی و کشور است . "
با توجه به تعریف فوق ، بسیجیان باید در عرصه هایی که پیشرفت کشور و حفظ نظام و دستاوردهای انقلاب اسلامی در آن است حاضر شوند .
گاهی کشور نیاز به حضور بسیجیان در میادین رزم برای مقابله با متجاوزین دارد ، زمانی سازندگی و پیشرفت اصلی ترین نیاز کشور است ، برخی اوقات نمایش اقتدار و وحدت ملی نیازمند حضور در صحنه های اجتماعی بسیجیان است و ...
بر همین اساس عرصه های عمده فعالیت بسیجیان به شرح ذیل تعیین شده است :
1- دفاع در برابر تهاجم بیگانگان
2- حفظ امنیت داخلی
3- سازندگی
4- فرهنگی – اجتماعی
5- علمی
6- امداد و نجات
1- دفاع در برابر تهاجم بیگانگان :
شاید بتوان مهمترین عرصه فعالیت بسیج را در عرصه دفاع نظامی در مقابل متجاوزین به کشور اسلامی تلقی کرد . دشمنان به بهانه های مختلف همیشه در صدد بوده و هستند تا تمامیت ارضی کشور را خدشه دار سازند به همین جهت برای مقابله با تهدیدهای دشمنان کلیه انسانهای متدین و وطن دوست در قالب بسیج سازماندهی شده و در مواقع لزوم با حضور در جبهه های جنگ و در کنار نیروهای مسلح ، از کشور دفاع می نمایند .به عنوان مثال می توان به حضور حماسی و تعیین کننده بسیجیان در طول هشت سال دفاع مقدس علیه رژیم متجاوز عراق اشاره نمود .
2- حفظ امنیت داخلی :
زمانی که دشمن خارجی در مرزهای کشور با انسانهایی رزمنده و شجاع مواجه شده و نتوانند کشور را تهدید کنند ، برای تحقق هدفهای خود ، عواملی را در داخل سازماندهی کرده و به مقابله با نظام اسلامی وادار می کنند تا با اقدامات آشوب طلبانه و تروریستی در داخل شهرها و روستاها امنیت و اقتدار کشور را به خطر اندازند . در چنین شرایطی نیروهای بسیجی بر اساس ضوابط مشخصی به کمک نیروهای نظامی و انتظامی شتافته و آشوبها و بحرانهای داخلی را مهار می کنند .
3- عرصه سازندگی :
بسیج با ثبت نام از افراد داوطلب و علاقمند ، انها را برای شرکت در فعالیتهای سازندگی سازماندهی کرده و توان آنان را در جهت سازندگی کشور هدایت می کند .
برخی از هدفهای بسیج در عرصه سازندگی عبارتست از :
1- آشنا ساختن نوجوانان و جوانان با زمینه های اشتغال .
2- غنی ساختن اوقات فراغت جوانان و نوجوانان .
3- کمک به افراد و اقشار نیازمند بخصوص ساکنین مناطق محروم و روستاها از طریق شرکت در فعالیتهای عمرانی مربوط به آنان .
از جمله عرصه های حضور بسیجیان در سازندگی کشور می توان به مشارکت آنان در فعالیتهای مربوطه به عمران ( نظیر خانه سازی ، مدرسه سازی در روستاها ، راهسازی ، سد سازی ، لوله کشی آب ، برق کشی و ...) فعالیتهای درختکاری ، لایروبی ، واکسیناسیون دام و طیور و جمع آوری آمار و اطلاعات مورد نیاز اشاره نمود .
4- عرصه فرهنگی – اجتماعی :
دشمنان انقلاب و ایران اسلامی پس از آنکه از طریق ایجاد آشوبهای داخلی ، ترور شخصیتهای اصلی انقلاب ، کودتای نظامی ، بمب گذاری ، تحمیل جنگ هشت ساله علیه ایران و ..... نتوانستند آسیبی جدی به ایران اسلامی برسانند و در هر جبهه ای که وارد شدند تا عناصر اصلی تضمین کننده پیروزی مسلمانان ، یعنی ایمان اسلامی ، وحدت کلمه و روحیه انقلابی را در آنان تضعیف نموده و از این طریق به هدفهای شوم خود که شکست جمهوری اسلامی است نائل شوند .
در چنین شرایطی بسیجیان باید بطور همزمان به اشکال مختلف در عرصه فرهنگی با دشمنان مقابله کنند که از جمله می توان به تلاش در جهت افزایش آگاهی های دینی ، تقویت ایمان و افزایش بصیرت و تیزبینی در مسایل سیاسی و اجتماعی ، خنثی نمودن شایعات و ترفندهای تبلیغاتی دشمن ، امر به معروف و نهی از منکر ، تلاش برای تولید آثار فرهنگی و مطبوعاتی در جهت دفاع از دستاوردهای انقلاب و ارزشهای اسلامی و مقابله با توطئه های دشمنان و ..... اشاره نمود .
5- عرصه علمی :
یکی از مهمترین نیازهای کشور در دوران سازندگی ، توسعه علمی و دسترسی به آخرین یافته های علمی ئ پژوهشی جهان و همچنین تولید علم می باشد . از آنجا که رشد علوم و فنون در کشورها مانع مهمی برای ادامه سلطه کشورهای استکباری است فلذا این کشورها همیشه تلاش می کنند تا کشورهای دیگر از دستیابی به یافته های جدید علمی و فنی محروم کنند .
در چنین شرایطی یکی از مهمترین وظایف بسیجیان تلاش برای حضور موثر در عرصه علمی کشور است. علاوه بر تلاش آحاد بسیجیان در این عرصه ، تشکیلات بسیج نیز با تشکیل انجمن های علمی برای دانشجویان و دانش آموزان و تشویق و حمایت از آنان ، زمینه تلاش موثر بسیجیان در عرصه علمی را فراهم می کند .
برخی ازاقدامات بسیج در این زمینه عبارتند از :
الف ) تشکیل انجمن های علمی دانشجویی و دانش آموزی .
ب ) شناسایی و تشویق دانشجویان ، طلاب و دانش آموزان ممتاز کشور .
ج ) ارائه خدمات آموزشی ویژه به دانش اموزان ممتاز بسیجی برای شرکت در المپیادهای علمی کشور .
د ) حمایت از محققین و مبتکرین بسیجی .
6 – عرصه امداد ورسانی و بهداشت :
یکی از وظایف بسیج کمک به امداد و نجات مصدومین در سوانح طبیعی و شرایط جنگی است . به همین منظور نیروی مقاومت بسیج با برنامه ریزی و ارائه آموزشهای مورد نیاز عموم مردم در این خصوص ، آمادگی های لازم برای مواجهه مطلوب با این حوادث را در آنان ایجاد می کند ، علاوه بر آن در مواقع بروز حوادث غیر مترقبه نظیر سیل و زلزله ، نیروهای سازماندهی شده بسیجی در قالب گردانهای امداد و نجات و دسته های امدادی بسیج دانش آموزی در دسترس ترین و مطمئن ترین امداد رسانانی هستند که بلافاصله در محل حادثه به کمک مصدومین می شتابند .
یکی دیگر از قابلیتهای تشکیلات بسیج کمک به توسعه بهداشت در جامعه است که در همین راستا اجرای موفقیت آمیز واکسیناسیون فلج اطفال در سال 1371 توسط بسیج نمونه ای از حضور موفق بسیج در این عرصه می باشد
" نظام خدمتی بسیج " چگونگی جذب ، آموزش ، سازماندهی ، بکارگیری و چگونگی خدمات دهی به بسیجیان را مشخص می کند که بطور خلاصه و در حد نیاز به تشریح آنها می پردازیم :
اوناع عضویت های بسیج :
الف ) بسیج عادی : به عموم قشرهای متعهد به قانون اساسی جمهوری اسلامی و اهداف انقلاب اسلامی اطلاق می شود که پس از گذراندن دوره آموزش عمومی به خدمت ارتش بیست میلیونی در می آیند و سازماندهی می شوند .
ب ) بسیج فعال : آن دسته از بسیجیان عادی داوطلب هستند که دارای شرایط لازم برای تبدیل عضویت به فعال می باشند و پس از گذراندن دروه های آموزشی سازماندهی می گردند و ضمن شرکت در برنامه های حفظ انسجام در انجام ماموریت های محوله با سپاه همکاری می کنند .
ج ) بسیج ویژه ( پاسدار افتخاری ) : اعضایی هستند که صلاحیت های یک پاسدار را دارا می باشند و پس از گذراندن دوره های آموزشی مطرح شده در قانون مقررات استخدامی سپاه سازماندهی و متعهد می شوند تا به هنگام نیاز به صورت تمام وقت در اختیار سپاه قرار گیرند .
شرایط جذب و عضویت عادی بسیج :
1- اعتقاد به قانون اساسی جمهوری اسلامی و اهداف انقلاب اسلامی .
2- داشتن حداقل 11 سال سن .
3- برخورداری از سلامت جسمی و روانی .
شرایط جذب و عضویت فعال بسیج :
1- داشتن حداقل 15 سال سن .
2- سابقه حداقل 6 ماه فعالیت و همکاری با عضویت عادی در بسیج .
3- گذرانیدن دروه آموزش مقدماتی بسیج .
4- آمادگی لازم برای حضور در برنامه ها و ماموریتهای مصوب و ابلاغی .
5- نداشتن سابقه سوء مانیتی و مکتبی .